Facing the Past, Searching for Future – The Twentieth Century Yugoslav History

Zaključci sa konferencije u Budimpešti / Meeting Report

10 – 13. jun 2009, Budimpešta, Mađarska


Zaključci sa konferencije u Budimpešti

U Budimpešti je od 10. do 13. juna 2009. godine održan naučni skup pod nazivom “FACING THE PAST, SEARCHING FOR FUTURE – The Twentieth Century Yugoslav History” – Shared Narratives u organizaciji Centra za istoriju, demokratiju i pomirenje iz Novog Sada i Instituta za istorijsku pravdu i pomirenje iz Haga. Na skupu su učestvovali istoričari, politikolozi, sociolozi i antropolozi iz Albanije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Hrvatske, Italije, Sjedinjenih Američkih Država i Srbije. Tokom skupa predstavljen je dosadašnji rad timova već uključenih u projekt „Facing the Past, Searching for Future”, date su smernice daljeg rada za timove čija istraživanja su vezana za mapiranje nacionalnih identiteta, sećanja na Drugi svetski rat i problematiku odnosa Josipa Broza Tita prema nacionalnom pitanju, a svoj rad su počela i tri nova tima. To su: tim sastavljen od istoričara iz Albanije, Crne Gore i Srbije koji će se baviti istraživanjima iz prošlosti jugoslovensko-albanskih političkih odnosa u 20.veku; tim sastavljen od srpskih i hrvatskih istoričara koji će se baviti problematikom istorije žrtava na području Hrvatske i Srbije u 20. veku i tim sastavljen od istoričara iz Hrvatske, Italije, Kanade, Slovenije i Srbije koji će se baviti političkim mitovima od devedesetih godina 20. vek do danas u cilju prepoznavanja ključnih mitova koji su doveli ne samo do ratova i mržnje na ovim prostorima već koji i danas igraju značajnu ulogu u procesima demokratizacije ovih društava kao i njihovih napora u kretanju ka evroatlantskim integracijama. Najveću pažnju privukao je tim sastavljen od albanskih i srpskih istoričara pošto je po prvi put formiran, a danas njegovo postojanje predstavlja ne samo ozbiljan korak ka spremnosti istoričara da zajednički pristupe istraživanju prošlosti, veći i signal njihovim političarima da je istorijska nauka spremna da ojača staze kojima se kreću Albanija i Srbija u pravcu dobrosusedskih odnosa. Tom prilikom istoričari iz ove dve zemlje dogovorili su sledeće:

Sonila Boci je istakla kako su se albanski i srpski istoričari odlučili da pristupe obradi teme „Istoriografija – nasuprot sećanju na prošlost u 20. veku” ,s tim što su odlučili da za sledeći sastanak iznađu glavne teze u albanskoj i srbijanskoj historiografiji koje će biti u vezi sa alb – jug odnosima.

Ljubodrag Dimić je dodao kako su istoričari iz te dve zemlje imali konstruktivan razgovor, „čuli smo i razumeli jedni druge. Ovo je prvi susret alb-srb. istoričara. Dogovorili smo da napravimo i razmenimo spiskove literature i imena istraživača koji se bave tim temama, da priberemo građu, da dođemo do zajedničkog zbornika o srp – alb. odnosima u 20. veku. Krenućemo verovatno sa periodom od 1918. godine. Pozivamo i druge kolege da nam se pridruže, s timda bi bilo dobro da to budu kolege sa Kosova i Metohije.”

U drugom delu skupa naučnici su vodili konstruktivnu raspravu u vezi sa problemima pisanja zajedničkih izveštaja, pojmom „pomirenja” i stanjem u istorijskoj nauci u regionu. Tom prilikom istakli su nekoliko problema sa kojima bi mogli da se susretnu tokom rada u okviru projekta koji bi kao konačni cilj trebao da ima zajedničke izveštaje timova o ključnim problemima vezanim za istoriju 20. veka na prostoru Jugoslavije i Albanije. Raspravljajući o iznalaženju načina da se nepristrasno piše o prošlosti, Mile Bjelajac je postavio pitanje da li je moguće izmeniti poglede na prošlost, posebno zbog toga što su istoričari pristrasni, oni u sebi sadrže karakteristike nacionalnog identiteta, i da li je moguće išta menjati zato što smo učeni „ostrašćenoj ili ideologizovanoj istoriji”. Mira Radojević je upozorila na problem limitiranosti izvora, problem mitomanije i neophodnost temeljnih arhivskih istraživanja. Ljuba Dimić je insistirao na tome kako pisanju teksta treba da prethodi kategorijalno lociranje aparata kojim ćemo da se služimo, jer se ne razumemo, jer upotrebljavamo različite pojmove za „iste stvari” Bitan je i odnos između činjenice i interpretacije, jer ako se ostane samo na jednom, istorija će biti samo sirovi materijal i zbog toga treba pronaći jednu ozbiljnu meru da bi interpretacija bila ozbiljna, i konačno, na koji to način mi menjamo sopstveno mišljenje, verovatno kroz suočavanje sa dokumentima suprotne strane, a do toga se jedino može doći kroz dijalog. Istina je prva stanica na putu do pomirenja,a ako ima više istina, sve ostalo je iluzorno.

Rasprava je potom usmerena na pitanje važnosti i ispravnosti upotrebe termina “pomirenje” ne samo u imenu Centra već i u samoj humanističkoj ideji koju Centar nosi u sebi.

Tom prilikom Elazar Barkan je istakao da je priroda istoričara takva da često prošlost percipira na individualan način. Postoje istorijske komisije koje daju izveštaje na kojima radi više ljudi. Pisanje zajedničkih izveštaja ima poteškoće zbog toga što nastaje nakon vremena u kojem su dve ili više strana imale sukobe.

Darko Gavrilović je napomenuo da je „Dijalog hrvatskih i srpskih povjesničara – istoričara” bio početak gde je svako imao svoj naučni integritet i radio je za sebe, predstavljajući svoj rad i noseći sa sobom svoju misao,a zajednički izveštaji su zajednički napor da se napiše zajednički rad, ali koji nije jednoumlje. Naprotiv, on pruža mogućnost svakom naučniku da kaže ono što misli, pa bilo da se slaže sa onim što stoji u zajedničkom tekstu ili ne. Radeći na ovom projektu želimo da vidimo gde smo i koliko smo blizu jedni drugima, ali i koliko udaljeni. Pisanje zajedničkog teksta približiti će nas istini, a odvajanja u male i uske nacionalne istoriografije, zatvoriti će nas, izolovati, znanje će ostati sabijeno u uskim ulicama nacionalnog.

Potom je Đorđe Borozan istakao značaj termina „pomirenja” naglasivši da je bitno istaći namere, „a naša je namera da se suočimo sa prošlošću. Mi imamo i naučni i drugi doživljaj o toj prošlosti. Mi moramo učiniti napor da tu prošlost koliko god možemo otklonimo od politike i da je učinimo što naučnijom i racionalizovanom. Ja u tome vidim smisao i svrhu i samo na taj način želim da učestvujem”.

Na kraju Elazar Barkan je zaključio da u izlaganjima učesnika nije bilo neslaganja. Tom prilikom je rekao: „Svi dolazimo sa sopstvenim istorijama,ali postoje različiti nivoi straha od mogućnosti da se stvori uniformisani narativi. Pomirenje je religiijski koncept, ali ja ne verujem u isključivo pravo religije da se koristi. On je sličan istorijskoj istini. Pomirenje je proces sličan nečemu čemu težimo ali nikad ne stižemo. Razlika između dijaloga i pomirenja su ambicije. Ono što ste svi objašnjavali danas u velikoj meri je pomirenje. Najviše što možemo da očekujemo od pomirenja je da imamo saosećnje i uvažavanje, a da prihvatimo različite persspektive, a ne da govorimo u ime žrtava i njihovih shvatanja.”

Meeting Report

Facing the Past, Searching for Future – The Twentieth Century Yugoslav History – Shared Narratives

The scientific meeting entitled ‘FACING THE PAST, SEARCHING FOR THE FUTURE – The Twentieth Century Yugoslav History – Shared Narratives’ was held in Budapest between 10th and 13th June 2009 organised by the Centre for History, Democracy and Reconciliation from Novi Sad and the Institute for Historical Justice and Reconciliation from The Hague. The meeting was attended by historians, political scientists, sociologists and anthropologists from Albania, Bosnia and Herzegovina, Croatia, Italy, Montenegro, Serbia and the United States of America. During the meeting the teams already involved in the project ‘Facing the Past, Searching for the Future’ presented the results of their work to date; the guidelines for the future activities were laid out, and three newly formed teams started the work on their projects. These included: a team composed of the historians from Albania, Montenegro and Serbia who will carry out a research into the history of the Yugoslav-Albanian political relations in the 20th century; a team made up of Serbian and Croatian historians who will explore the problems of the history of victims in the territories of Croatia and Serbia in the 20th century; and a team composed of historians from Bosnia and Herzegovina, Croatia, Italy, Canada, Scotland, Slovenia and Serbia who will be dealing with political myths from the 1990’s to the present, with a purpose of identifying the key myths which not only led to wars and hatred in the region, but continue to play an important part in the process of democratization in these societies as well as in their efforts to move towards Euro-Atlantic integrations. The formation of the team of Albanian and Serbian historians attracted the greatest attention due to the fact that it was the first in history that historians from these countries meet, and the group’s existence today is a serious step forward in showing the readiness of historians to jointly approach the exploration of the past. It is also a signal to politicians in these two countries that the science of history is ready to reinforce the roads Albania and Serbia have taken on their ways towards reaching good neighbourly relations.

Based on this initial meeting, Sonila Boci, an Albanian historian, noted that the Albanian and Serbian historians have decided to approach the topic through an exploration based on the title ‘Historiography vs. Memory of the Past in the 20th Century’, and that they have agreed to identify the main thesis in both Albanian and Serbian historiography relevant to the Albanian-Yugoslav relations for their next meeting.

Ljubodrag Dimić, a Serbian historian, added that the historians from the two countries had a very constructive dialogue: ‘We heard and understood each other. This is the first meeting between Albanian and Serbian historians. We made an agreement to draw and exchange lists of literature and the names of researchers who have been engaged with these topics, to collect the material, and develop a joint compendium on the Serbian-Albanian relations in the 20th century. We will probably start with the period from 1918. We are inviting other colleagues to join us, and it would be good if the colleagues from Kosovo and Metohija accept our invitation.’

In the second part of the meeting the scientists had a constructive debate about the problems encountered when writing joint reports, the notion/term of ‘reconciliation’ and the condition of the historical science in the region. They identified several problems that could be encountered in the process of working on the project which should yield the team’s shared narratives on the key problems in regard to the 20th century history in the territory of Yugoslavia and Albania. In the discussion about how to find a way to write impartially about the past, Mile Bjelajac posed the question if it was possible to change views on the past, especially in the light of the fact that historians are biased since the characteristics of their national identities are incorporated in their personalities, and whether any change is possible when we were all taught a ‘history coloured by passion and ideology’. Mira Radojević warned of the problem that the sources are limited, the problems of mythomania and a need for thorough archival research. Ljubodrag Dimić insisted that the development of a text should be preceded by a categorical location of the apparatus to be used, because there is a danger of misunderstandings caused by the application of different terminology on the ‘same things’. The relationship between fact and interpretation is also important, because if we stay with only one aspect, history would be no more than raw material; therefore, a just approach should be found which would make any interpretation a serious one. Finally, an important question is how exactly we change our own opinions – probably through facing documents and other proof of the other side – which can only be achieved through a dialogue. The truth is the first stop on the road of reconciliation, and if there are many truths, everything is illusory.

The discussion then touched upon the importance and the justification of the use of the term ‘reconciliation’ not only in the name of the Centre but also as a humanistic aim which is its own mission.

In regard to this, Elazar Barkan emphasised that although the nature of historians’ work is that they often perceive the past in an individualistic way, joint work by historical committees which produce reports resulting from a joint effort of a number of people is widespread. In the process of producing a joint report there are particular difficulties arising in reports that are made in the aftermath of a conflict between two or more sides.

Darko Gavrilović commented that the ‘Dialogue between Croatian and Serbian Historians’ began with each side based on their scientific integrity worked alone, presenting their own work and opinions. In contrast, the challenge for a joint report is to write a collective article, which incorporates various perspectives: national and methodological. This is not a single-minded approach, rather it offers an opportunity for each scientist to say what they think and whether they agree with the collective text or not. Through our work on this project we want to explicate the relations of the various stakeholders (scientists) to each other, including both agreements and differences. We anticipate that the development of a collective text will take us closer to the truth, while being confined to small and narrow national historiographies will further isolate us, and keep knowledge limited.

Then Đorđe Borozan emphasised the importance of the term ‘reconciliation’, pointing out that it is essential to highlight intentions, ‘and our intention is to face the past. We have a scientific and a non-scientific perception of the past. We must make a conscious effort to remove the past away from politics and make it as scientific and rational as possible. This is where I see the point and the purpose and this is the only way in which I am willing to participate.’

Finally, Elazar Barkan concluded by observing that the participants did not disagree in their presentations. He said: ‘We all come here with our own histories, and there is justified hesitation of the obstacles and fear of the possibility that we face in attempting to produce shared narratives. Although reconciliation is often seen as a religious term, I do not believe only religion is entitled to use it. This notion is similar to the notion of historical truth. Reconciliation is a process similar to seeking something but never reaching it. There can always be further historical truths, further reconciliation. The difference between historical dialogue and reconciliation is the underlying ambition. What all of you tried to explain today is very close to reconciliation. What we can expect from reconciliation are empathy and respect, and an acceptance that different perspectives exist without speaking on behalf of victims or monopolizing their opinions.’

This meeting was made possible by generous support to the Institute for Historical Justice and Reconciliation by the Robert Bosch Stiftung

Raport i Takimit

Duke Pranuar të Shkuarën, në Kërkim të së Ardhmes – Historia Jugosllave e Shekulli të Njëzetë – Tekste të Përbashkëta

Takimi shkencor i titulluar ‘Duke Pranuar të Shkuarën, në Kërkim të së Ardhmes – Historia Jugosllave e Shekullit të Njëzetë – Tekste të Përbashkëta’, i organizuar nga Qendra për Histori, Demokraci dhe Pajtim e Novi Sadit dhe Instituti i Drejtësisë Historike dhe Pajtimit në Hagë, u mbajt në Budapest nga data 10 deri më 13 qershor 2009. Në takim morën pjesë historianë, ekspertë të shkencave politike, sociologë, dhe antropologë nga Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Kroacia, Italia, Mali i Zi, Serbia dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Gjatë takimit, grupet që ishin përfshirë më parë në projektin ‘Duke Pranuar të Shkuarën, në Kërkim të së Ardhmes” paraqitën rezultatet e punës së tyre deri më sot, përcaktuan udhëzimet për aktivitetet në të ardhmen dhe tre grupe të formuara rishtazi filluan punën për projektin e tyre. Këtu përfshihet: një grup historianësh nga Shqipëria, Mali i Zi dhe Serbia që do të realizojë një kërkim për historinë e marrëdhënieve jugosllavo-shqiptare në shekullin e 20; dhe një grup i përbërë nga historianë serbë dhe kroatë që do të shqyrtojnë problemet e historisë së viktimave në territoret e Kroacisë dhe të Serbisë në shekullin e 20, si dhe një grup i përbërë nga historianët e Bosnjës dhe të Hercegovinës, Kroacisë, Italisë, Kanadasë, Skocisë, Sllovenisë dhe Serbisë i cili do të merret me mitet politike nga vitet ’90 e deri në ditët tona, me qëllim identifikimin e miteve kryesore, të cilat jo vetëm çuan në luftra dhe në urrejtje në rajon, por vazhdojnë të luajnë një rol të rëndësishëm në procesin e demokratizimit të këtyre shoqërive dhe në përpjekjet e tyre drejt integrimit euro-atlantik. Formacioni i grupit së historianëve shqiptarë dhe serbë tërhoqi vëmendjen më të madhe, si rezultat i faktit se ishte hera e parë që u takuan historinë nga këto dy vende, dhe ekzistenca e grupit sot është një hap i rëndësishëm që dëshmon gatishmërinë e historianëve për të eksploruar sëbashku të shkuarën. Në të njëjtën kohë, ky grup është një sinjal për politikanët, për t’u dëshmuar atyre se shkenca e historisë është e gatshme të mbështesë përpjekjet e ndërmarra nga Shqipëria dhe Serbia në qasjet e tyre drejt arritjes së marrëdhënieve të fqinjësisë së mirë.

Në takimin e parë, Sonila Boçi, historiane shqiptare, theksoi se historianët shqiptarë dhe serbë kanë vendosur ta studiojnë këtë temë nëpërmjet një eksplorimi të bazuar në titullin ‘Historiografia kundrejt Kujtesës së të Shkuarës në Shekullin e 20’, dhe se ata kanë rënë dakord të identifikojnë temat e përbashkëta si në historiografinë shqiptare dhe në atë serbe në lidhje me marrëdhëniet e tyre shqiptare-jugosllave në takimin e tyre të rradhës.

Ljubodrag Dimić, historian serb, shtoi se historianët nga të dyja vendet patën një dialog shumë konstruktiv: ‘Ne e dëgjuam dhe e kuptuam njëri-tjetrin. Ky është takimi i parë ndërmjet historianëve shqiptarë dhe serbë. Ramë dakord të përpilonim dhe të shkëmbenim lista tekstesh dhe emra të kërkuesve që janë angazhuar në këto tema, të mbledhim material, të përpilojmë një përmbledhje të përbashkët për marrëdhëniet serbo-shqiptare në shekullin e 20. Ka të ngjarë që të fillojmë me periudhën nga 1918-a. Ne do të ftojmë dhe kolegë të tjerë të bashkohen me ne, dhe do të ishte vërtetë mirë nëse kolegët nga Kosova dhe Metohija do të pranonin ftesën tonë.’

Në pjesën e dytë të takimit, shkencëtarët patën një debat konstruktiv rreth problemeve të hasura gjatë shkrimit të raporteve të përbashkëta, për nocionin/termin e “pajtimit” dhe kushtet e shkencës historike në rajon. Ata identifikuan shumë probleme që mund të hasen në procesin e punës së projektit për të prodhuar tekste të përbashkëta të grupeve për problemet kryesore në lidhje me historinë e shekullit të 20 në territorin e Jugosllavisë dhe të Shqipërisë. Në diskutimet për gjetjen e një metode për të shkuar në mënyrë të paanshme rreth së shkuarës, Mile Bjelajac, ngriti çështjen nëse është e mundur të ndryshohen pikëpamjet për të ardhmen, në veçanti në dritën e faktit se historianët janë të njëanshëm pasi karakteristikat e identiteteve të tyre kombëtare janë pjesë e personaliteteve të tyre, dhe pyeti nëse ishte i mundur ndonjë ndryshim, në kushtet kur të gjithë kemi mësuar ‘një histori të ngjyrosur me pasion dhe me ideologji’. Mira Radojević theksoi se botimet janë të kufizuara, nënvizoi problemet e mitomanisë dhe nevojën e një kërkimi arkivor të plotë. Ljubodrag Dimić insistoi se zhvillimi i një teksti duhet të paraprihet nga një vendndodhje kategorike e aparatit që do të përdoret, pasi ekziston rreziku i të keqkuptuarit të shkaktuar nga përdorimi i termave të ndryshëm për t’ju referuar “të njëjtave gjëra”. Marrëdhënia ndërmjet faktit dhe interpretimit është e një rëndësie të veçantë, pasi nëse i qëndrojmë vetëm një aspekti, atëherë historia nuk do të ishte asgjë tjetër përveçse material bazë, kështu që është e nevojshme të gjendet një përqasje e drejtë në mënyrë që çdo interpretim të jetë interpretim serioz. Së fundmi, një çështje e rëndësishme është mënyra sesi ekzaktësisht i ndryshojmë ne mendimet tona – mbase duke u konsultuar me dokumente dhe me prova të tjera të një versioni tjetër – të cilat, nga ana e tyre mund të arkivohen vetëm nëpërmjet një dialogu. E vërteta është stacioni i parë në rrugën e pajtimit, dhe nëse ka shumë të vërteta, atëherë çdo gjë është iluzion.

Më pas diskutimi u përqendrua në rëndësinë dhe në justifikimin e përdorimit të termit “pajtim” jo vetëm në emrin e Qendrës, por dhe në të parin e pajtimit si një qëllim human që është dhe vetë misioni i Qendrës.

Në këtë aspekt Elazar Barkan theksoi se megjithëse natyra e punës së historianëve është e tillë që i bën shpesh ata ta shohin të shkuarën në mënyrë individuale, puna e përbashkët e komiteteve të historianëve që prodhojnë raporte që çojnë në një përpjekje të ndërsjellë të disa njerëzve është gjerësisht e shpërndarë. Në procesin e identifikimit së një raporti të përbashkët, ka dallime të ndryshme që dalin në raportet e bëra pas konflikteve ndërmjet dy a më shumë palësh.

Darko Gavrilović komentoi se ‘Dialogu ndërmjet Historianëve Kroatë dhe Serbë’ filloi me secilën palë bazuar në integritetin e tyre shkencor të prodhuar prej secilës prej tyre, duke paraqitur punën dhe opinionet e tyre. Në të kundërt, sfida për një raport të përbashkët është që të shkruhet një artikull i përbashkët, i cili përmban aspekte të ndryshme kombëtarë dhe metodikë. Kjo nuk është një qasje e njëkahshme; në të kundërt, ajo i ofron mundësinë çdo shkencëtari të thotë se çfarë mendon dhe nëse është dakord me tekstin e përbashkët apo jo. Nëpërmjet punës me këtë projekt, ne duam të shpjegojmë marrëdhëniet ndërmjet aktorëve të ndryshëm (shkencëtarëve) me njëri-tjetrin, duke përfshirë si pikat e rëna dakord dhe dallimet. Ne parashikojmë se zhvillimi i një teksti të përgjithshëm do të na çojë më afër të vërtetës, ndërsa të kufizuarit në historiografi të vogla dhe të ngushta do të na izolojnë më tej e do të na mbajnë të kufizuar në njohuri.

Më pas Đorđe Borozan theksoi rëndësinë e përdorimit të termit “pajtim”, duke shtuar se është thelbësore të theksohen qëllimet dhe se qëllimi ynë është të pranojmë të shkuarën. Ne kemi një perceptim shkencor dhe jo-shkencor të së shkuarës. ‘Ne duhet të bëjmë përpjekje të vetëdijshme për ta ndarë të shkuarën nga politika dhe për ta bërë atë sa më shkencore dhe sa më racionale të jetë e mundur. Këtu e shoh thelbin dhe qëllimin e punës, dhe kjo është e vetmja mënyrë që më bën mua të gatshëm për të marrë pjesë në këtë projekt.’

Së fundmi , Elazar Barkan përfundoi duke vënë në pah se pjesëmarrësit nuk është se nuk bien dakord në prezantimet e tyre. Ai tha: ‘ne kemi ardhur këtu me historitë tona, dhe ka hezitime të justifikuara në lidhje me pengesat dhe me frikën për mundësinë e të prodhuarit të një teksti të përbashkët. Megjithëse pajtimi shpesh shihet si term fetar, nuk besoj se vetëm feja ka të drejtë ta përdorë këtë term. Ky nocion është i ngjashëm me nocionin e të vërtetës historike. Pajtimi është një proces i ngjashëm me fenomenin e të kërkuarit të diçkaje, por të mos gjeturit të saj asnjëherë. Gjithmonë ka vend për të vërteta të mëtejshme historike, për pajtim të mëtejshëm. Dallimi ndërmjet dialogut historik dhe pajtimit është ambicia kryesore. Ajo çfarë të gjithë ju u përpoqët të shpjegonit sot është shumë afër pajtimit. Ajo çfarë mund të presim nga pajtimi është keqardhje dhe respekt, dhe pranimi se ekzistojnë perspektiva të ndryshme pa folur në emër të viktimave ose pa monopolizuar mendimet e tyre.’