Suočavanje sa prošlošću – put ka budućnosti; Istorija Jugoslavije u dvadesetom veku

Međunarodni naučni skup “Suočavanje sa prošlošću – put ka budućnosti; Istorija Jugoslavije”

14. i 15. septembar 2009. Opatija
17. i 18. septembar 2009. Beograd


Download pdf documents:
Opatija:
Slovenska narodna identiteta – Mit o Karantaniji in o grofih Celjskih (opatija2009_darko_gavrilovic.pdf )
Mit, politika i ideologija: neke teorijske pretpostavke (opatija2009_aleksandar_boskovic.pdf )
Waking the Dead (Who May Never Die): Ethnonationalist Politics of Dead Bodies and Graves in the War- and Post-War Serbia (opatija2009_ana_devic.pdf )
Transitional justice mechanisms and dealing with past in Serbia and Croatia (opatija2009_ana_ljubojevic.pdf )
Osnovni elementi srpskog i hrvatskog novinskog diskursa o Drugom svjetskom ratu u kontekstu događaja u Hrvatskoj (1989 – 1991) (opatija2009_davor_paukovic.pdf )
Istraživanje Drugog svjetskog rata metodom usmene povijesti u pojedinim regijama Hrvatske (primjeri iz Hrvatskog zagorja, zapadne Slavonije i Gorskog kotara) (opatija2009_filip_skiljan.pdf )
The role of public intellectuals in the process of Democratization and the Development of multiculturalism in post conflict Macedonia (opatija2009_gorica_atanasova.pdf )
Kolaboracija u Srbiji u II Svetkom ratu (opatija2009_milan_ristovic.pdf)
Sumrak panslavenskih mitova (opatija2009_vjekoslav_perica.pdf )
Istoriografija o građanskom ratu u Jugoslaviji 1941 – 1945. Komparativna istraživanja (opatija2009_mile_bjelajac.pdf )
Collaboration and Resistance: The Comparative Culture of Memory and Yugoslavia’s Contested World War Two Past (opatija2009_vjeran_pavlaković.pdf)
Mixed Discourses on Mixed Blood: Yugoslav Mythical Terrains of Blood and Nation (opatija2009_aleksandra_djajic_horváth.pdf)
O uzrocima izbijanja građanskog rata u Srbiji 1941. (opatija2009_kosta_nikolic.pdf )

Beograd:
O neuspjehu nacionaliziranja bosanskohercegovačkih mulsimana u monarhističkoj Jugoslaviji (beograd2009_adnan_jahic.pdf)
Josip Broz Tito i fenomen hrvatskoga proljeća (1967 – 1971) (beograd2009_berislav_jandric.pdf )
Nacionalne ideje i nacionalni razvoj u Bosni i Hercegovini 19. stoljeća – od vjerskog prema nacionalnom identitetu (beograd2009_edin_radusic.pdf )
The national identity of the Bosnian Serbs (beograd2009_marko_attila_hoare.pdf )
Linking Informal Social Networks and Ethnic Polarization: Survey Results from Novi Sad (beograd2009_mila_dragojevic.pdf)
Hrvatska historijskodemografska situacija u Bosni i Hercegovini (1879 – 1991) (beograd2009_vesna_ivanovic.pdf)
Geopolitika identiteta: srpski nacionalni identitet – politički, religijski, istorijski, kulturni, etnički i drugi činioci kao faktori njegovog formiranja (beograd2009_ljubisa_despotovic.pdf )
Josip Broz Tito i koreni jugoslovenske federacije (beograd2009_mira_radojevic.pdf)
Konstruisanje etničkih identiteta u vremenu medijskih slika (beograd2009_zoran_jevtovic.pdf )
Jugoslovenstvo kao nacionalni i državni identitet (beograd2009_ranka_gasic.pdf )
Tito i nacionalno pitanje u Bosni i Hercegovini (beograd2009_vera_katz.pdf )
Pitanje nacionalne posebnosti Bošnjaka u Jugoslaviji u periodu 1945 – 1974. godine (beograd2009_sead_selimovic.pdf)
Tito i ustavno – prvno regulisanje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji. Period centralizovanog upravljanja federacijom 1945 – 1965 (beograd2009_dragan_bogetic.pdf )
Istorijska retrospektiva nastanka hrvatskog identiteta u drugoj polovini 19. i u 20. veku (beograd2009_ivan_balta.pdf )


Izveštaj sa međunarodnog naučnog skupa:

“Suočavanje sa prošlošću, put ka budućnosti, istorija Jugoslavije u XX veku”

Održanog: 14. i 15. IX 2009, u Opatiji i 17. i 18. IX 2009, u Beogradu.

U organizaciji Centra za istoriju, demokratiju i pomirenje iz Novog Sada ovog septembra je u Opatiji i u Beogradu održan Međunarodni naučni skup na temu “Suočavanje sa prošlošću, put ka budućnosti – istorija Jugoslavije u XX veku” koji je ujedno i projekt Instituta za istorijsku pravdu i pomirenje iz Haga. Na ovom skupu učestvovali su naučnici uglavnom iz zemalja regiona: iz Srbije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Makedonije, ali i iz Italije i Engleske. U Opatiji su se sastala dva tima pomenutog projekta: “Politički mitovi i konstrukcija nacija u jugoslavenskim i post jugoslavenskim državama” i “Kolaboracija i otpor u Srbiji i Hrvatskoj (Jugoslaviji) u Drugom svetskom ratu”.

U izlaganjima o mitovima, politici i ideologiji preovladavalo je mišljenje da su na području bivše Jugoslavije dominantni bili tzv. – etnički mitovi u okviru kojih je posebno naglašena uloga mitova o izabranom narodu i o obećanoj zemlji.

Prof dr Darko Gavrilović otvorio je ovaj dijalog osnovnom postavkom: “Da bi smo razumeli mitske procese moramo da razumemo društvene istorijske procese, jer oni određuju mitove, a ne mitovi njih. Suočavanje sa istorijom koja nije završila jeste izazov ustaljenim mitovima. Svest da smo još u prvoj Jugoslaviji bili nacionalno, ideološki i verski podeljeno društvo koje je za rata samo podsticano ili suspendovano, ali ne i ugušeno, daje podsticaj za dalje traganje u prošlosti”.

Uz ocenu da su mit i politika neraskidivo povezani, na ovom skupu su stalno pominjani zajedno, jer se politika teško može zamisliti bez upotrebe mitova. Na značaju ovih veza insistirao je prof dr Aleksandar Bošković, koji je tom prilikom istakao da postoji čitav iz podela političkih mitova, a među njima, zaključio je, najčešće se spominju mitovi kao što su, na primer, mit o izabranom poreklu, mit o hrabroj naciji, mit o postanku, eshatološki mit o svetloj budućnosti, mit o ujedinjenoj Evropi, te da je jezik dnevne politike toliko povezan i u toj meri isprepletan sa mitskim, da ga je bez ovog “natprirodnog” odnosno “iracionalnog” elementa gotovo nemoguće razumeti.

Dvadeset godina posle rata i procesa u kojoj su nekadašnju jugoslovensku federaciju zamenilo nekoliko samostalnih država koje su se konstruisale kao nacije, i dalje traju debate o karakteru ovih promena a novonastale tvorevine ostaju neartikulisane. Uništena socijalistička federacija bila je enigma ne samo po eksperimentalnom političko – ekonomskom modelu nego i kao “višenacionalna nacija”. Nacije iznikle iz nje, prema prof dr Vjekoslavu Perici sa kojim su se složili ostali učesnici, nedovršeni su produkti u procesu konstrukcije. Ovaj istraživački projekat smatra da je za analizu tog procesa potrebno komparativno analizirati i bivšu državu. Predmet te analize biće legitimisanje nacije kao političke i etničke zajednice istorijom koja se u posebno ekstremnim slučajevima etničkog nacionalizma svodi na konglomerat istorijsko-političkih mitova.

U fokusu na situaciju na prostorima bivše Jugoslavije posle 20 godina od prelomne 1989 godine, ovaj projekt će odgovoriti “ko je ko” na ovim prostorima danas ali naglašavajući prolaznost i promenljivost ovih kolektivnih identiteta. U tom kontekstu, zaključio je Vjekoslav Perica, treba posmatrati i razne mirotvorne aktivnosti kao često promašene utoliko što teže zamrzavaju i cementiraju nešto sto nije moguće ni zamrznuti, ni zacementirati. Time ponavljaju pogrešku titoizma – guranje konflikta pod tepih. Do normalizacije i stvaranja uslova za pomirenje može doći samo ako se pravilno shvati karakter i izvor konflikta barem što se tiče istorijsko-mitskog inženjeringa i iz njega eliminišu inkompatibilni i nepomirljivi mitovi.

Tema otpora fašističkoj okupaciji Kraljevine Jugoslavije u aprilu 1941. i još uvek zaostale nedoumice oko kolaboracije pojedinih naroda, odnosno njihovih pokreta sa silama Osovine ponovo je izbila u prvi plan na početku 90-tih godina prošlog veka. To se jasno videlo i iz (zlo)upotrebe medija 1989-91. godine, kad je svaka nacija u SFRJ vršila nacionalnu koheziju prvenstveno na štetu istorijskog znanja i kada je tražen put za stvaranje samostalnih država. Članovi ovog tima naglasili su značaj preispitivanja uloge pokreta otpora i saradnika okupatora pri čemu su insistirali na tome da se prvenstveno treba voditi za arhivskim izvorima i naučno utemeljenom mišljenju.

U nastavku ovog naučnog skupa u Beogradu 17. i 18. IX 2009. godine naučnici su se podelili u dve radne grupe koje predstavljaju i dva tima u okviru projekta. To su: “Tito i nacionalno pitanje u Jugoslaviji” i “Mapiranje nacionalnih identiteta na prostoru bivše Jugoslavije”.

Dr Mira Radojević, vođa tima “Tito i nacionalno pitanje” istakla je da je cilj istraživačkog rada u okviru njenog tima, pokušaj da se sagleda učinak Josipa Broza Tita u procesu rešavanja nacionalnog pitanja na prostoru Kraljevine SHS, Kraljevine Jugoslavije, kao i SFR Jugoslavije u periodu od 1918 do 1991. Govorilo se i o odnosu Josipa Broza Tita prema nacionalnom pitanju, jer istorijska istraživanja u svim novim državama, a nastalim raspadom bivše Jugoslavije, još uvek sadrže mnoge kontradiktornosti. Raspadom Jugoslavije i provalom nacionalizma u svim bivšim jugoslovenskim republikama, istakla je voditelj tima prof dr Mira Radojević, Tito je kao istorijska ličnost osporavan, ponižavan i javnosti prikazivan mahom u negativnom kontekstu. Zbog toga ovo istraživanje, izmedju ostalog, ima za cilj i razbijanje stereotipa o istorijskoj ulozi Josipa Broza Tita i njegovom uticaju na uzroke raspada i nestanka bivše države. O odnosu Josipa Broza Tita prema rešavanju nacionalnog pitanja u periodu do Drugog svetskog rata delimično se bave stariji istoričari, dok za perod nakon 1945. godine ne postoji dovoljno naučnog znanja i to iz više razloga: zbog nedostupnosti istorijskih izvora, osetljivost teme, kao i činjenica da ta problematika nije bila u skladu sa tadašnjom politikom KPJ.

Projekat će se baviti sledećim pitanjima: Proučavanje povezanosti Josipa Broza sa nacionalnim pitanjem tokom 20-tih i 30-tih godina, njegovom ulogom u rešavanju tog pitanja tokom 60-tih godina, njegovim odnosom prema hrvatskom Maspoku (“hrvatskom proleću”) i priznavanjem muslimanske nacije 70-tih godina.

Kada je reč o timu “Mapiranje nacionalnog identiteta na prostoru bivše Jugoslavije”, o čemu je u Beogradu takođe razgovarano, istraživanje ima za cilj, po rečima prof dr Ljubiše Despotovića, “ujednačavanje pojmova, kao što su: nacionalni identitet, hegemonija, separatizam… Cilj projekta je takođe, da podstakne dalja istraživanja i na taj način pospeši odvajanje od istorijskih zloupotreba.”

“Ovde je pre svega neophodno definisanje osnovnih pojmova”, istakao je Despotović, ” – šta je identitet – ili: šta je nacija, šta zapravo označava pojam nacionalnog identiteta, a šta je kolektivna ili individualna perspektiva pojma. Isto tako i pojam zajedničkog istorijskog identiteta na prostoru bivše Jugoslavije, pa pojam suparnički ili suprotstavljeni identiteti koji su sticajem istorijskih okolnosti doveli do ratne eskalacije na ovim prostorima. Postavlja se i problem tumačenja pojma proživljenog identiteta u drugoj polovini dvadesetog veka i pojam projektovanog identiteta, koji se odnosi na tek konstituisane nacionalne zajednice sa razvojem nacionalnog identiteta u budućnosti. Metodološki je zanimljiv tzv. podeljeni identitet – zanimljiv je, recimo, za analizu dela pripadnika koji se na individualnom planu oseća na primer kao Srbin, a istovremeno i kao Slovenac. Ova tema se, takođe, bavi i pitanjem nastanka i razvoja regionalnih identiteta kod Hrvata i Srba u devetnaestom veku, oživljavanju nacionalnih pokreta krajem 80-tih godina prošlog veka i ulogom medija u stvaranju novih nacija.”

Na kraju skupa zaključeno je da će timovi nastaviti sa radom te da će sledeće okupljanje timova biti u januaru 2009. godine na Jahorini.

Nemanja Dukić

Report of international CHDR/IHJR Conference in Opatija, Croatia (September 13-14, 2009) and Belgrade, Serbia (September 17-18, 2009)

“Facing the past, Searching for the Future: the history of Yugoslavia in the 20th Century”

Organized by the Center for History, Democracy and Reconciliation (CHDR) in Novi Sad this September, the conference was held in both Opatija and Belgrade. “Facing the Past, Searching the Future: the history of Yugoslavia in the 20th Century” is also a project of the Institute for Historical Justice and Reconciliation in The Hague.

The Opatija meeting involved scholars, mostly from countries in the region including Serbia, Croatia, Bosnia and Herzegovina, and Macedonia, as well as from Italy and the UK. The two teams met on the projects entitled, “Political Myths and Nation-building in Former Yugoslavia and its Successor States” and “Collaboration and Resistance in Yugoslavia during World War II.” In presentations on myths, politics, and ideology, the prevailing opinion was that in the former Yugoslavia so-called ethnic myths dominated, in particularly those emphasizing the role of myths regarding the “chosen people” and the “promised land.”

Prof. Darko Gavrilovic opened this dialogue with the basic premise: “To understand the mythical processes, we have to understand the social and historical processes because they determine the myths, and not the other way around. Dealing with history that is continuous is the challenge of facing myths. The awareness that we were already a nationally, ideologically and religiously divided society at the time of the first Yugoslavia was only suspended during the war, not crushed, providing us with the incentive to conduct further research into the past.

With the understanding that myths and politics are inextricably connected, at this meeting they were always mentioned together because politics can hardly be imagined without the use of myths. Prof. Dr. Aleksandar Boskovic insisted on the significance of these connections and he pointed out that there is a whole array of political myths, among which he included the most frequently mentioned such as the myth of the chosen people, the myth of the brave nation, the myth of origin, the myth of the eschatological bright future, and the myth of a united Europe. Furthermore, the language of daily politics is so connected and interwoven with the mythical one that without these ‘supernatural’ or ‘irrational’ elements, it is almost impossible to comprehend the discourse.

Twenty years after the war and the process in which the former Yugoslav federation was replaced by several independent countries that had been constructed as nations, there is still ongoing debate about the nature of these changes, while the newly created structures remain incomplete. The destroyed socialist federation was an enigma, not only as an experimental political-economic model but also as a ‘multi-ethnic nation.’ According to Prof. Dr. Vjekoslav Perica, and other participants who agreed with him, the nations arising from it are unfinished products in the process of construction. This research project argues that in order to analyze that process it is necessary to comparatively analyze the former state as well. The subject of that analysis will be legitimization of the nation as a political and ethnic community in terms of its history, which in the extreme cases of ethnic nationalism is reduced to a historical-political conglomerate of myths.

By focusing on the situation in the former Yugoslavia 20 years after the changes of 1989, this project will present a “who’s-who” in the region today, while stressing the transience and volatility of these collective identities. Within such a context, Vjekoslav Perica concluded that it is necessary to consider the various peace activities as frequent failures insofar that they lead to freezing and cementing something which is not possible to freeze or cement. With that they are repeating the mistake of Titoism – to push conflicts under the carpet. Normalization and creating conditions for reconciliation can only come if the nature and source of conflict are properly understood at least regarding historical-mythical engineering, and removing from it incompatible and irreconcilable myths.

The topic regarding resistance to the Fascist occupation of the Kingdom of Yugoslavia in April 1941 and continuous concerns about the collaboration of certain people, or their movements, with the Axis forces resurfaced at the beginning of the 1990s. It is clearly seen from the (mis)use of media, in 1989-91, when every nation in the SFRY sought national cohesion and searched for the road to the creation of independent states, primarily at the expense of historical knowledge. Members of this team stressed the importance of reviewing the role of the resistance movement and collaborationists where they insisted on primarily following the archival sources and scientifically grounded opinions.

This scholarly meeting continued in Belgrade on 17 -18 September 2009, where the scholars were divided into the working groups that represent two further teams within the project. These are: “Tito and the national question in Yugoslavia” and “Mapping national identities in former Yugoslavia.”

Dr. Mira Radojevic, a team leader of “Tito and the national question in Yugoslavia,” pointed out that the research aim of her team is to attempt to analyze the impact of Josip Broz Tito in regards to the process of resolving the national question in the territory of the Kingdom of SHS, the Kingdom of Yugoslavia, and the SFR of Yugoslavia from 1918 to 1991. There was discussion regarding the attitude of Josip Broz Tito to the national question because historical research in all new states that emerged in the former Yugoslavia contains many contradictions. During the disintegration of Yugoslavia and the eruption of nationalism in all former Yugoslav republics, according to the team leader Prof. Dr. Mira Radojevic, the historic figure of Tito was contested, humiliated and portrayed to the public in a mainly negative context. That is why an additional aim of this research is to break stereotypes regarding the historical role of Josip Broz Tito and his influence on the causes of the collapse and disappearance of the former state. Older historians have partially dealt with the attitude of Josip Broz Tito regarding the solution of the national question prior to World War II, while there is not enough scholarly knowledge covering the period after 1945 for a number of reasons: because of the unavailability of historical sources, the sensitivity of the subject as well as the fact that such a problem was not in accordance with the politics of the Communist Party of Yugoslavia at the time.

The project will address the following issues: Investigation of Josip Broz’s connection with national issues during the 20’s and 30’s, his role in resolving this issue during the 60’s, his attitude towards the Croatian Maspoku (“Croatian Spring”) and the recognition of the Muslim nation in the ’70s.

As for the team that discussed “Mapping national identities in former Yugoslavia” in Belgrade, according to Prof. Dr. Ljubisa Despotovic, the research aim is “standardization of concepts such as national identity, hegemony, separatism, etc. The project also aims to encourage further research and thus help with the separation from the historic abuses.”

“Here it is primarily necessary to define the basic concepts,” said Despotovic, “- what is identity – or what is a nation, what is actually meant by the term national identity, and what is a collective or individual perspective of the concept. This is also the case with the concept of a common historical identity of the former Yugoslavia, and the concept of rival or conflicting identity which under historical circumstances led to the escalation of war in this region. This raises the problem of interpretation of the concept of a “lived identity” of the second half of the 20th century and the concept of “projected identity,” which refers to recently constituted national communities with the development of national identity in the future. Divided identity, for example, is methodologically interesting for the analysis of members who identify as both a Serb and a Slovenian on the individual level. This topic also deals with the question of the origin and development of regional identity among the Croats and Serbs in the 19th century, the revival of the national movements in the late ’80s of the last century, and the role of media in creating a new nation.”

At the end of the meeting it was concluded that the teams will continue to work and that the next meeting of teams will take place in January 2010 on Mount Jahorina in Bosnia.